[ഒന്നാം ലോകമഹായുദ്ധം അവസാനിച്ചതിന് ശേഷം ഇന്ത്യയ്ക്ക് സമാധാനവും പുരോഗതിയും ലഭിക്കുമെന്ന് ജനങ്ങൾ പ്രതീക്ഷിച്ചിരുന്നു. എന്നാൽ യുദ്ധാനന്തര കാലഘട്ടത്തിൽ രാജ്യത്ത് സംഭവിച്ചത് അതിന്റെ വിപരീതമായിരുന്നു. കടുത്ത നിയമങ്ങളും അടിച്ചമർത്തലും പഞ്ചാബിലെ സൈനികനിയന്ത്രണവും ജനങ്ങളെ ദുഃഖത്തിലും കോപത്തിലും ആക്കി. ദാരിദ്ര്യവും തൊഴിലില്ലായ്മയും വർധിച്ചു. ഭൂമിയില്ലാത്തവരും കൈത്തൊഴിലോ സാങ്കേതിക അറിവോ ഇല്ലാത്തവരുമായ നിരവധി ആളുകൾ തൊഴിലില്ലായ്മയിലേക്ക് തള്ളപ്പെട്ടു. ജനങ്ങളിൽ നിരാശയും നിസ്സഹായതയും വളർന്നു. ഇന്ത്യ ദാരിദ്ര്യത്തിന്റെയും പരാജയബോധത്തിന്റെയും ചെളിക്കുഴിയിൽ കുടുങ്ങിയിരിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നി.
ഇത്തരം ഗുരുതരമായ സാഹചര്യത്തിലാണ് മഹാത്മാഗാന്ധി ഇന്ത്യൻ രാഷ്ട്രീയത്തിലേക്ക് കടന്നുവന്നത്. ഗാന്ധിയുടെ വരവിനെ നെഹ്റു വളരെ ശക്തമായ ഉപമകളിലൂടെ അവതരിപ്പിക്കുന്നു. അദ്ദേഹം ഒരു ശക്തമായ ശുദ്ധവായുവിന്റെ ഒഴുക്കുപോലെയും, ഇരുട്ട് കീറി കടക്കുന്ന പ്രകാശകിരണത്തെപ്പോലെയും, പഴയ ചിന്തകളെ മറിച്ചിടുന്ന ചുഴലിക്കാറ്റുപോലെയും ആയിരുന്നു. ഗാന്ധി മുകളിൽ നിന്ന് വന്നൊരു നേതാവായി തോന്നിയില്ല. ഇന്ത്യയിലെ കോടിക്കണക്കിന് സാധാരണ ജനങ്ങളിൽ നിന്നുതന്നെ ഉയർന്നുവന്നവനായി അദ്ദേഹം അനുഭവപ്പെട്ടു. അദ്ദേഹം അവരുടെ ഭാഷയിൽ സംസാരിച്ചു, അവരുടെ പ്രശ്നങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കി, കർഷകരുടെയും തൊഴിലാളികളുടെയും പക്ഷത്ത് നിന്നു.
ഗാന്ധി സമ്പന്നരും അധികാരികളുമായവരോട് കർഷകരെയും തൊഴിലാളികളെയും ചൂഷണം ചെയ്യുന്നത് അവസാനിപ്പിക്കാൻ ആവശ്യപ്പെട്ടു. ദാരിദ്ര്യവും കഷ്ടപ്പാടും സൃഷ്ടിക്കുന്ന വ്യവസ്ഥ തന്നെയാണ് മാറേണ്ടതെന്ന് അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു. അതോടൊപ്പം ഇന്ത്യയുടെ രാഷ്ട്രീയസ്വാതന്ത്ര്യസമരത്തിന് ഒരു പുതിയ രൂപവും അർത്ഥവും നൽകി.
ഗാന്ധിയുടെ ഉപദേശങ്ങളുടെ സാരം നിർഭയത്വം, സത്യം, പ്രവർത്തനം, ജനക്ഷേമം എന്നിവയായിരുന്നു. അവയിൽ പ്രത്യേക പ്രാധാന്യമുള്ളത് അഭയ എന്ന ആശയമാണ്. അഭയം എന്നത് ശരീരധൈര്യം മാത്രം അല്ല, മനസ്സിലുള്ള ഭയത്തിന്റെ അഭാവമാണ്. ബ്രിട്ടീഷ് ഭരണകാലത്ത് ഇന്ത്യക്കാരുടെ ജീവിതം ഭയത്താൽ നിറഞ്ഞിരുന്നു. സൈന്യത്തെയും പോലീസിനെയും ഉദ്യോഗസ്ഥരെയും രഹസ്യാന്വേഷണ സംവിധാനത്തെയും ജയിലിനെയും കടുത്ത നിയമങ്ങളെയും അവർ ഭയപ്പെട്ടു. അതിനു പുറമെ ഭൂവുടമയെയും പണക്കാരനെയും തൊഴിലില്ലായ്മയെയും പട്ടിണിയെയും അവർ ഭയപ്പെട്ടു.
ഈ സാഹചര്യത്തിൽ ഗാന്ധിയുടെ ശാന്തവും ഉറച്ചതുമായ സന്ദേശം ഇതായിരുന്നു: “ഭയപ്പെടരുത്.” ഭയം പലപ്പോഴും യാഥാർത്ഥ്യത്തേക്കാൾ വലിയ ഭീകരരൂപം സൃഷ്ടിക്കുന്നുവെന്ന് ഗാന്ധി മനസ്സിലാക്കി. യാഥാർത്ഥ്യത്തെ ശാന്തമായി നേരിടുകയും അതിന്റെ ഫലങ്ങൾ സ്വീകരിക്കാൻ തയ്യാറാകുകയും ചെയ്താൽ ഭയം കുറഞ്ഞുപോകുമെന്ന് അദ്ദേഹം ജനങ്ങളെ പഠിപ്പിച്ചു.
ഇതിന്റെ ഫലമായി ഇന്ത്യൻ ജനതയുടെ മനസ്സിൽ വലിയ മാറ്റം ഉണ്ടായി. ബ്രിട്ടീഷ് ഭരണത്തിന്റെ ഭാരം പോലെ തലയിൽ കിടന്നിരുന്ന ഭയം പതുക്കെ മാറിത്തുടങ്ങി. ഭയം കുറഞ്ഞപ്പോൾ കള്ളവും ഒളിവും രഹസ്യപ്രവർത്തനവും കുറയാൻ തുടങ്ങി. ദീർഘകാലം വിദേശഭരണത്തിന് കീഴടങ്ങിക്കിടന്നതിൽ ആളുകൾക്ക് ലജ്ജ തോന്നി. എന്തു വില കൊടുത്തും ഇനി കീഴടങ്ങരുതെന്ന മനോഭാവം വളർന്നു. ഇത് ഒരു വലിയ മാനസികമാറ്റമായിരുന്നു.
ഗാന്ധി സത്യത്തിന്റെ പ്രതീകമായി മാറി. സത്യത്തോട് വിട്ടുവീഴ്ച ചെയ്യാത്ത വ്യക്തിയായിരുന്നു അദ്ദേഹം. നെഹ്റുവിന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ പരമസത്യം എന്താണെന്ന് നിർവചിക്കാൻ പ്രയാസമുള്ളതായിരുന്നാലും, വ്യക്തിക്ക് താൻ സത്യമായി അറിയുന്നതും അനുഭവിക്കുന്നതുമാണ് അവന്റെ സത്യം. ഗാന്ധി താൻ വിശ്വസിച്ച സത്യം തുറന്നുപറയുകയും അതനുസരിച്ച് ജീവിക്കുകയും ചെയ്തു. അതുകൊണ്ട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജീവിതം തന്നെ ജനങ്ങൾക്ക് ഒരു മാതൃകയായി.
ഗാന്ധിയുടെ സ്വാധീനം കോടിക്കണക്കിന് ഇന്ത്യക്കാരിൽ വ്യത്യസ്ത രീതിയിൽ പ്രകടമായി. ചിലർ അവരുടെ ജീവിതം മുഴുവൻ മാറ്റി. ചിലർ ഭാഗികമായി മാറി. ചിലരിൽ സ്വാധീനം കുറച്ചുകാലം മാത്രമേ നിലനിന്നുള്ളൂ. എന്നിരുന്നാലും, അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്വാധീനം പൂർണ്ണമായി മാഞ്ഞുപോയില്ല.
ഗാന്ധിയുടെ പ്രവർത്തനവിളിക്ക് രണ്ട് പ്രധാന ദിശകളുണ്ടായിരുന്നു. ഒന്നാമത് വിദേശഭരണത്തിനെതിരെ പ്രതിരോധം, രണ്ടാമത് ഇന്ത്യൻ സമൂഹത്തിനുള്ളിലെ സാമൂഹികദോഷങ്ങൾക്കെതിരായ പോരാട്ടം. ഇന്ത്യയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യം മാത്രമല്ല, ദേശീയ ഐക്യം, പിന്നാക്കവിഭാഗങ്ങളുടെ ഉന്നമനം, ന്യൂനപക്ഷപ്രശ്നങ്ങളുടെ പരിഹാരം, അയിത്തനിർമാർജനം എന്നിവയും അദ്ദേഹം പ്രധാനമായി കണ്ടു. സമാധാനപരമായ സമരരീതിക്കാണ് അദ്ദേഹം പ്രാധാന്യം നൽകിയത്.
ബ്രിട്ടീഷ് ഭരണത്തിന്റെ പ്രധാന തൂണുകൾ ഭയം, അധികാരത്തിന്റെ കൃത്രിമപ്രതാപം, ജനങ്ങളുടെ സഹകരണം, ബ്രിട്ടീഷ് ഭരണത്തിൽ താൽപര്യം ഉണ്ടായിരുന്ന ചില പ്രത്യേക വർഗങ്ങളുടെ പിന്തുണ എന്നിവയാണെന്ന് ഗാന്ധി മനസ്സിലാക്കി. അതുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം ഈ അടിസ്ഥാനങ്ങളെ തന്നെ ആക്രമിച്ചു. ബ്രിട്ടീഷുകാർ നൽകിയ ബഹുമതിപദവികൾ ഉപേക്ഷിക്കാൻ ജനങ്ങളോട് ആവശ്യപ്പെട്ടു. എല്ലാവരും പദവികൾ ഉപേക്ഷിച്ചില്ലെങ്കിലും, അത്തരത്തിലുള്ള പദവികൾക്കുണ്ടായിരുന്ന ജനമാന്യം നഷ്ടപ്പെട്ടു.
ബ്രിട്ടീഷ് ഭരണാധികാരികളുടെ ആഡംബരവും രാജകീയപ്രകടനവും ജനങ്ങളുടെ കണ്ണിൽ അർത്ഥശൂന്യമായി തോന്നിത്തുടങ്ങി. സമ്പന്നർ അവരുടെ സമ്പത്ത് കാണിച്ചു നടത്തുന്നത് കുറച്ചു. പലരും ലളിതമായ ജീവിതവും വസ്ത്രധാരണവും സ്വീകരിച്ചു. ഇങ്ങനെ ഗാന്ധി സമൂഹത്തിൽ പുതിയ മൂല്യബോധം സൃഷ്ടിച്ചു.
ഗാന്ധി നേതാക്കളെയും പ്രവർത്തകരെയും ഗ്രാമങ്ങളിലേക്ക് അയച്ചു. ഇതിലൂടെ നഗരങ്ങളിൽ മാത്രം ജീവിച്ചിരുന്ന നേതാക്കൾക്ക് ഗ്രാമീണ ഇന്ത്യയുടെ യഥാർത്ഥ ജീവിതം കാണാനായി. മണ്ണുകൊണ്ടുള്ള വീടുകൾ, പട്ടിണി, ദാരിദ്ര്യം, കർഷകരുടെ ദുരവസ്ഥ എന്നിവ അവർ നേരിട്ട് കണ്ടു. പുസ്തകങ്ങളിൽ നിന്ന് ലഭിക്കാത്തത്ര ഇന്ത്യൻ സാമ്പത്തിക യാഥാർത്ഥ്യങ്ങൾ ഗ്രാമങ്ങളിലൂടെ അവർ മനസ്സിലാക്കി. ഈ അനുഭവം അവരുടെ ജീവിതവീക്ഷണത്തെയും മൂല്യങ്ങളെയും മാറ്റിമറിച്ചു.
ഗാന്ധിയുടെ സ്വപ്നത്തിലെ ഇന്ത്യ വളരെ വ്യക്തമായിരുന്നു. ഏറ്റവും ദരിദ്രനായ വ്യക്തിക്കുപോലും “ഇത് എന്റെ രാജ്യമാണ്” എന്ന് തോന്നണം. രാജ്യനിർമാണത്തിൽ അവന് ശബ്ദമുണ്ടാകണം. ഉയർന്നവർ, താഴ്ന്നവർ എന്ന വേർതിരിവ് ഇല്ലാതാകണം. എല്ലാ മതവിഭാഗങ്ങളും സൗഹാർദ്ദത്തോടെ ജീവിക്കണം. അയിത്തം ഇല്ലാതാകണം. മദ്യത്തിനും ലഹരിവസ്തുക്കൾക്കും സ്ഥാനം ഇല്ലാതാകണം. സ്ത്രീകൾക്ക് പുരുഷന്മാരുടെ തുല്യാവകാശം ലഭിക്കണം. ഇത്തരമൊരു സമത്വാധിഷ്ഠിത ഇന്ത്യയായിരുന്നു ഗാന്ധിയുടെ സ്വപ്നം.
ഗാന്ധി തന്റെ ഹിന്ദു പാരമ്പര്യത്തിൽ അഭിമാനംകൊണ്ടിരുന്നുവെങ്കിലും, അദ്ദേഹത്തിന്റെ മത-സാംസ്കാരിക ദൃഷ്ടികോണം വിശാലമായിരുന്നു. ഒരു മതത്തിനും സംസ്കാരത്തിനും മാത്രം ഇന്ത്യയെ സ്വന്തമാക്കാനാവില്ലെന്ന് അദ്ദേഹം കരുതി. ഇന്ത്യൻ സംസ്കാരം ഹിന്ദുവോ ഇസ്ലാമികമോ മറ്റേതെങ്കിലും ഏക സംസ്കാരമോ അല്ല; അത് പല സംസ്കാരങ്ങളുടെ സംഗമമാണെന്ന് അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു.
ലോകത്തിന്റെ വിവിധ സംസ്കാരങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള നല്ല ആശയങ്ങൾ സ്വീകരിക്കാൻ ഗാന്ധി തയ്യാറായിരുന്നു. എന്നാൽ അതുകൊണ്ട് സ്വന്തം വേരുകൾ നഷ്ടപ്പെടാൻ അദ്ദേഹം ആഗ്രഹിച്ചില്ല. മറ്റു സംസ്കാരങ്ങളുടെ കാറ്റ് സ്വന്തം വീട്ടിലൂടെ സ്വതന്ത്രമായി കടന്നുവരട്ടെ, പക്ഷേ അതിൽ താൻ പറന്നുപോകാൻ സമ്മതിക്കില്ല എന്നതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിലപാട്. ആധുനിക ആശയങ്ങളെ സ്വീകരിച്ചപ്പോഴും സ്വന്തം പാരമ്പര്യവുമായി അദ്ദേഹം ദൃഢബന്ധം പുലർത്തി.
ഗാന്ധി ഓരോ വ്യക്തിയുടെയും സ്വാതന്ത്ര്യത്തിനും സമത്വത്തിനും മാനത്തിനും വേണ്ടി നിന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആത്മവിശ്വാസവും ധൈര്യവും നൈതികശക്തിയും ഇന്ത്യൻ ജനതയെ കാന്തംപോലെ ആകർഷിച്ചു. അദ്ദേഹം ഇന്ത്യയുടെ ഭൂതകാലത്തെയും ഭാവിയെയും ബന്ധിപ്പിച്ചു. ഇരുണ്ടതും ദുഃഖകരവുമായ വർത്തമാനകാലത്തെ ഒരു നല്ല ഭാവിയിലേക്ക് നയിക്കുന്ന പടിയാക്കി കാണാൻ ജനങ്ങളെ പ്രേരിപ്പിച്ചു.
അങ്ങനെ ഗാന്ധി ഒരു രാഷ്ട്രീയനേതാവ് മാത്രമായിരുന്നില്ല. അദ്ദേഹം ഇന്ത്യക്കാരുടെ ചിന്താരീതിയെയും മനോഭാവത്തെയും ജീവിതമൂല്യങ്ങളെയും മാറ്റിയ ഒരാളായിരുന്നു. ഭയത്തെ ധൈര്യമായി, നിരാശയെ പ്രത്യാശയായി, കീഴടങ്ങലിനെ പ്രതിരോധമായി, പ്രവർത്തനരാഹിത്യത്തെ പ്രവർത്തനമായി അദ്ദേഹം മാറ്റി. അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്വാധീനം അനുയായികളിൽ മാത്രമല്ല, എതിരാളികളിലും നിഷ്പക്ഷരായവരിലും വരെ പ്രകടമായി.
അതുകൊണ്ടാണ് നെഹ്റു ഗാന്ധിയുടെ സംഭാവനയെ ഒരു “വിപുലമായ മാനസിക വിപ്ലവം” എന്ന് വിശേഷിപ്പിക്കുന്നത്.]